ملا حسن دزلی را بهتر بشناسیم:

 

 

 کردستان جدا از طبیعت دلربایش صاحب شیر مردان وشیرزنان است که این آب وخاک به وجود چنین بزرگانی به خود می بالد بزرگانی که در نهایت قناعت وخضوع به مدارج عالی علمی ودینی وهنری دست یافته اند و سرآمد زمان خویش گشته اند .بزرگانی که می بایست داستان زندگیشان فانوس راهمان می گشت و بحث از بزرگواریشان را سینه به سینه نقل وآنرا ماندگار می کردیم اما افسوس به هر دلیلی در هیچ کتاب و منبعی یادی از ایشان نشده است . بزرگانی همچون روناک یاسین مریوانی استاد بزرگ اسطوره شناسی دنیا ؛عالم فقیه ملا احمد نودشی وماموستا ملا عبدالکریم مدرس و…که هر کدام صاحب تألیفاتی زیاد بوده اند وچندین وچندین بزرگوار دیگر .  دور نرویم که ماموستا ملا حسن دزلی که حدود ۶۱ سال از درگذشت ایشان می گذرد در هیچ کتابی آن طور که شایسته است نامی برده نشده است کسی که به نام یک دانشمند کٌرد در دانشگاه الأزهر صاحب کرسی استادی بود .  کسی که در اوج فقر وقناعت بدین درجات دست یافت وتا آخر عمر زندگیش را بدین قناعت گذراند .ملا حسن دزلی این عالم فقیه وآگاه درد آشنا وشاعر توانا متخلص به هجری از خاندان مردوخیان اورامان در سال۱۲۷۵در روستای «وه یسیا » اورامان چشم به جهان گشود .در سن ۶سالگی مقدمات را نزد پدر بزرگوارش آموخت ودر روستای « دگاشیخان » نزد حاجی شیخ یوسف صرف ونحو ومنطق را فرا گرفت وسپس برای رسیدن به مدارج عالی تر به« شنو» و«لاجان» و « روستاهای اطراف بیاره» و…  می رود . در هولیر و در نزد ماموستای بزرگ هولیر اجازه ی فتوا و تدریس می گیرد . در دگاشیخان و دزلی و … به تدریس و ماموستایی می پردازد .او به دنبال استاد حاضر بود فقر و هزاران سختی را برای حاضر شدن در محضر آنان قبول نماید . بر اثر مسئله طلاق که برای وی در بانی شار پیش می آید و ملاهای آن زمان حکم به جدایی او و همسرش می نماید اما ملا حسن آن را باطل می داند و به جرأت فتوا می دهد که هیچ طلاقی واقع نشده و هیچ اتفاقی نیفتاده است  . بر اثر همین فتوا او را به بغداد نزد مفتی بزرگ بغداد می فرستند او در نزد چندین ملای دیگر به صراحت نظرات و فتواهای خود را بیان می کند در انجا به دلیل دانش و شهامت او ، کرسی مفتی و قاضی القضات را به او می دهند اما او در خواست تحصیل در دانشگاه «الازهر» مصر یا« مدینه» را می دهد که قبول می کنند . سپس به الازهر مصر می رود و بعد از سه سال تحصیل در آنجا به کرسی استادی دانشگاه نائل می گردد و حدود ۹سال استاد این دانشگاه می باشد .  چنانچه دردیوان اشعار ایشان آمده پس از ۷ سال تدریس و تحصیل در جامع الازهر دلش سخت هوای وطن می کند و شیفته و بی قرار ، دست از کرسی استادی می شوید و راهی مناطق اورامان می شود و می سراید :

«شه رته هه ورامان به جێ نه هێڵم        مه گه ر ئه وساته که به جێ دێڵم»

از جنبه های شخصیتی ملا حسن برخورد روشنفکرانه اش با مسائل دینی وقاضی القضاتی وقت دربین مردم وماموستا های وقت منطقه درکردستان و بخصوص منطقه مریوان وارامان ،که نمونه اش خطبه ی تاریخی خرمال عراق زمانی که امام جمعه وقت در آن جا نمی باشد با اسرار مردم خطبه ی مشهور را می دهد و…… اما شهرت ملا حسن دزلی بیشتر به عنوان فردی مفتی دروقت خود وشاعری وی که در آن زمان زبان زد خاص وعام بوده واکثر شاعران کرد زبان وقت در باره وی چنین اظهار نظر نموده اند  : چنانچه ماموستا سواره ایلخانی زاده در باره اش می گوید :  کرد شاعر شوخ طبعی همچون ملا حسن ندیده.یاماموستا هیمن می گوید :که به نظرم ادب کردی ملا حسن را کم داشت ویا ماموستا قانع که می گوید اگر مثل ملا حسن شاعر می بودم صدای مظلومیت ملت کرد را به تمام جهان می رساندم و…….

وی علاوه بر اورامی ،سورانی وعربی وفارسی نیز مسلط بوده وشعر هایی نیز دراین زمینه دارد.ملا حسن حدود ۹۰ سال عمر کرد هر چند که همه عمر قناعت پیشه کرد وبا تنگدستی زیست ، اما ۱۰ سال آخر را در نهایت فقر و بی چیزی گذاراند و در حالی که به سختی راه می رفت برای تهیه ی سوخت زمستانش ناچار بود خود به کوه و دشت برود و پشته ی هیزم حمل کند . مردی که هرگز طرف مقامی نرفت و هیچ منصبی را نپذیرفت، همواره هدایای کوچک و بزرگ سالکین و متمکنین را پس می فرستاد و این بیت را زمزمه می کرد:«من هه ڵوی لووتکه ی به رزی داڵانیم         هه رگیز وه ک قاڵاو ناکه مه چینه»

             

این دانشمند سرانجام به سال ۱۳۶۵ ه.ق. در روستای دزلی چشم از جهان فروبست و همانجا به خاک سپرده شد.(با اندکی تغییر)

 منابع:۱- دیوان ملا حسن دزلی ، مولف ملا احمد نظیری   ۲- تاریخ مشاهیر کرد ، ماجد روحانی

http://dezli.blogfa.com/post-8.aspx