نگاهی به جاذبه های اکوتوریستی هورامان

 منطقه هورامان ناحیه ای کوهستانی واقع دراستانهای کرمانشاه وکردستان می باشد وحدود جغرافیای آن به این قرار است: ازشمال به مریوان ،ازجنوب به شهرستان جوانرود،از غرب به کشورعراق واز شرق به ارتفاعات شاهو. بخش اعظم هورامان دراستان کرمانشاه واقع شده فعلاً ازنظرتقسیمات کشوری در محدوده شهرستان پاوه قراردارد.آنچه که در این نوشته مورد اشاره قرار می گیرد،عموماًمحدوده واقع درشهرستان پاوه می باشد. تاریخ هورامان تاریخی پرحادثه ولی نانوشته است وآنچه که هم نوشته شده عموماًتوسط فاتحین بوده است. به جرأت میتوان گفت که در هر حمله ای به این منطقه مقاومت سرسختانه ای صورت گرفته است.درمورد کلمه هورامان و وجه تسمیه آن نظرات گوناگون وجود دارد،اما بنظر می رسد که اصل آن از کلمه هورامان به معنی برافراشته وبلند باشد. منطقه هورامان به طور متوسط درارتفاع ۱۶۰۰متری از سطح دریا قرارداشته ودرشهرپاوه حدود۱۷۰۰مترارتفاع دارد. شهرستان پاوه یکی از شهرستانهای تابعه کرمانشاه می باشد که طبق آخرین سر شماری جمعیتی حدود ۷۰هزارنفر دارد. شهر پاوه که اکنون در مرکزیت منطقه هورامان قرار دارد،در حدود ۱۲۵کیلومتری شمال غرب کرمانشاه واقع شده است. این شهرستان دارای ۳بخش نوسود،باینگان ومرکزی وچندین دهستان می باشد. تااوآخردهه۱۳۳۰شهرستان پاوه تابع استان کردستان بوده،بخش مهمی ازاین شهرستان یعنی جوانرود درسال ۱۳۶۹ بصورت شهرستان مستقلی ازآن جدا شد. ناحیه هورامان یکی ازنواحی تاریخی است ومحل جنگهای متعددی میان نیروهای متخاصم از جمله در حمله اسکندر وجنگهای سپاه اسلام وساسانیان بوده است.هنور آثاری همچون مقبره پیر شالیار وبقای آتشکده آتشگاه ومقبره سید عبیدالله معروف به کوسه هجیج دراین ناحیه مشاهده می شود. گویش بخش اعظم مردم منطقه به لهجه هورامی یکی از لهجه های متعدد زبان کُردی است وشباهت زیادی به زبان اوستای دارد. بخش اعظم مردم (حدود۶۰%)ساکن شهرهای پاوه،نوسود،نودشه وباینگان وبقیه درروستاها ساکن هستندوترکیب جمعیتی عمدتاًجوان می باشد. باغداری وکشاورزی به شیوه سنتی،مبادلات مرزی با کردستان عراق اشتغال در پروژه های دردست احداث واشتغال در مشاغل دولتی نیروی کارقلمداد می شود.درصد قابل توجهی نیز بیکارند.نرخ باسوادی در چند دهه اخیر رشد قابل توجهی داشته است با این حال هنوز درصدی بی سوادند مخصوصاًدرمیان زنان،خیلی زیاد است. شعب اکثر ادارات دولتی درمرکزشهرستان پاوه دایرمی باشد.ارتباط تلفنی درتمام شهرها وروستاها باسایر نقاط ایران وجهان برقرارمی باشد وارتباط تلفن همراه واینترنت نیز راه اندازی شده است.جاده کرمانشاه به پاوه در نقطه ای بنام قازان چی (حدود ۱۰ کیومتری شهر کرمانشاه)از جاده اصلی کرمانشاه – سنندج جدا می شود.این جاده از نقطه مذکور تاشهرنوسود در نزدیکی مرزایران وعراق که بالغ بر۱۵۰ کیلومترمی باشد جاده آسفالت است،با توجه به عبور این جاده عرض رودخانه سیروان مسیری جذاب ودیدنی برای توریستها خواهد بود.هرچند که درهورامان هنوز انواع غذاهای سنتی مخصوصاًدر خانه های روستای تهیه می شود برای نمونه می توان به شلم وپتله اشاره کرد اما غذاهای مدرن نیز جای خودرا بازتر کرده اند غذاهای سنتی در بازار عرضه نمی شوند وآنچه به مسافران وتوریستها عرضه می گردد کباب محلی وآبگوشت می باشد می توان غذاهای که حاوی پروتئینی ومغذی لاذم باشد ومیوه های فصل وماست ودوغ محلی را به راحتی وقیمت مناسب تهیه کرد.

نگاهی گذرا به فرهنگ وادبیات هورامان

هورامان سرزمین ترانه ها معتوف به طبیعت،سرزمین شاعران طبیعت دوست،سرزمین ادبیات شفاهی ونانوشته وسرزمین عرفان دوستها بوده است.هورامان بعلت صعب العبور وکوهستانی بودن ارتبات چندان زیادی با نواحی دیگر نداشته وهمین امر نوعی ایزولاسیون اجتماعی وجغرافیای رابرساکنان آن تحمیل نموده است. بااین حال ضرورت های زندگی این ارتباطات را روز به روز بیشترکرده ووسعت بخشیده است. ترانه های هورامی که در اصطلاح محلی به (گورانی) معروفند،بسیار متعدد ومتنوع اند.این ترانه ها عمدتاًموسقی به همراه نداشته وفقط با صوت وآهنگ خواننده است،مضمون بخش مهمی ازاین ترانه ها را عشق وعرفان تشکیل می دهد.زن ،طبیعت،مراد ونیز عزیزان از دست رفته منشاء بسیاری از ترانه ها وآوازهای فولکلوریک درهورامان می باشد.از معروفترین این ترانه ها می توان(سیاچمانه) و (دره یانه) اشاره کرد.ترانه های شاد ودر اصطلاح محلی (چپی) معمولاً با رقص کردی(هه ل په رکی)در مراسم عروسی وشادی خوانده می شود.آهنگ وشعراین ترانه ها متعلق به شخص خاصی نیست وسینه به سینه به نسل امروزی رسیده است.خواننده های معروف این ترانه ها در حال حاظرافرادی چون؛ عثمان(هورامی) ومحمد حسین کیمنه ای،جمیل نوسودی،توفیق دزآوری،فتح اله امینی (جوانرود) و… می باشند.ترانه های غمگین (هوره)عموماً در مراسم یاد عزیزان ازدست رفته خوانده می شود،ترانه های عرفانی در تکیه ها وخانقاه توسط پیران طریقت که اکثراً مضمون عرفانی وندامت از کرده ها رادارند خوانده می شود،ترانه های دیگری ازجمله ترانه مخصوص کودکان موسوم به (لای لای) توسط مادران از رایج ترین این ترانه های محلی هستند.موسقی ؛در هورامان قدیم غیر از نوعی نی،که در اصطلاح محلی به آن (لولی) یا شمشال می گویند و(دف) از آلات دیگری استفاده نشده است این دووسیله هم عموماً در مراسم مذهبی کاربرد داشته اند. با  نی چند نوع آهنگ نواخته می شود که معروفترین آنها (چمری) و (سحری) می باشد . شعر؛مضمون شعر شاعران هورامان عمدتاً عاشقانه ،عرفانی،و طبیعت دوستی است.از معروف ترین شاعران این ناحیه می توان به (مولوی تاوگوزی – بیسارانی – صیدی هورامی – میرزا شفیع ومیرزا عبدلقادر پاوه ای)و… اشاره نمود.

 جاذبه های طبیعی

الف)کوهها

ناحیه هورامان ناحیه کوهستانی وپربرف است.هرچند که خشکسالی این منطقه را بی نصیب نکرده است،امادر مجموع بارندگی سالیانه۸۰۰-۹۰۰میلی مترمی باشد. بخش اعظم این بارش بصورت برف ودرقلل ودامنه کوهاصورت می گیرد.ارتفاع بلندترین قله،موسوم به زاولی حدود ۳۴۹۵ مترازسطح دریا می باشد.صعود به قلل کوهای هورامان مخصوصاًدر فصل بهار وتابستان برای عموم علاقه مندان ودر زمستان برای کوهنودان حرفه ای از جذابیت ویژه ای برخوردار است. صعود به این کوهها از مسیرهای مخطلف امکان پذیرمی باشد ولی دراینجا از مسیرهای پر تردد ودرعین حال آسان اشاره می شود: مسیر شاهوازطریق پاوه، بیدمیری ، هانه ساو،لاره کاو- درروستای شمشیر: چشمه شارا حوض خانی وحی خانی – د.رک پژمله وپلان . مسیردالانی از طریق پاوه نودشه نوسود – ارتفاعات شمشی – مل اندو – گردنه تته – روستای ورا – وعبور از سیروان .مسیر آتشگاه از طریق پاوه – روستای خانقا – چشمه بیار- روستای دشه (سیاه سر،هیلاو)مسیر ماکوان یا پاوه – باینگان – شوی سر. مسیر کوهسالان ازطریق پاوه چندان راحت نبوده صعود به این کوه ازطریق مریوان وهورامان تخت راحتر می باشد. معروفترین کوههای منطقه که هرکدام دارای قله های متعدد نیز هستندعبارتند از:

شاهو- کوه شاهو بخشی ازرشته کوههای زاگروس است ومهمترین ومعروفترین کوه منطقه هورامان میباشد.این کو بلندترین کوه استان کرمانشاه است وارتفاع متوسط آن ازسطح دریا ۳۴۰۰ مترمی باشد.شاهو درشرق ناحیه هورامان قرارگرفته وطول وعرض آن به ترتیب حدود ۷۵کیلومترازلب رودخانه سیروان درنزدیکی روستای داریان تاشهرروانسرو۱۵کیلومتراز شهر پاوه تادره ژاوه رود می باشد این کوه دارای قلل معروفی چون زاوله در نزدیکی های شهر پاوه ونوردر نزدیکیهای روستای داریان است.شاهو دارای مراتع وچراگاههای فراوان ونیز هوارگاه های (ییلاق)متعدد،که با صفا ترین معروفترین آنها پیازدول،میشیاودرروستای شمشیروگاول هستند،می باشد.

کوه دالانی- این کوه درمنتهی الیه شمال غرب هورامان قرار گرفته وشهرهای نوسود ونودشه دردامنه آن واقع شده اند.جاده ای که شهر نودشه ونوسود را به مریوان  متصل می کنداز دامنه وبرفراز این کوه گذر می کند.مسیر این جاده یکی ازنقاط دیدنی وجاذبه توریستی منطقه قلمداد می شود.کوه دالانی حدود ۳۲۰۰مترارتفاع دارد وبرفراز آن می توان بخشی ازخاک کردستان عراق(دشت شهرزوروحلبچه)وشهر مریوان ودریاچه زریباررامشاهده نمود.شمشی،گردنه مل اندو،گردنه کله برودالا،گردنه تته ازگردنه های معروف ودیدنی این گذرگاه می باشد.چشمه معروف بل ازمنتهی الیه ضلع جنوبی دامنه دالانی بیرون می زند وازفاصله چند متری به رودخانه سیروان می ریزد. بردامنه های شرقی این کوه هوارگه های باصفای نظیر کراویه دول قرارگرفته اند.

کوه آتشگاه – این کوه درغرب وجنوب غربی شهرپاوه واقع شده وبردامنه غربی آن شهر باینگان قرار گرفته است براساس نوشته های تاریخی محل یکی از آتشکده های دوره قبل ازاسلام بوده است که وجه تسمیه آن نیز گویای این موضوع می باشد.ارتفاع آتشگاه حدود۲۵۰۰متراست.برفراز آتشگاه چشم انداز شهرپاوه منظره ای دیدنه وجالب می باشد.دردامنه غربی وشمال غربی آتشگاه هوارگه های ییلاق خوش آب وهوائی قرار دارند که می توان به (کرند،سردانی،ویراش) اشاره نمود.نوعی شقایق درآتشگاه وجود دارد که فوق العاده زیبا ونسبتاً نادراست.بردامنه های شرقی وغربی این کوه چشمه های زیادی جاری هستند که مهمترین وپرآب ترین آنها چشمه هانه کوان در قعردره ونزدیکی روستای دشه می باشد.

کوه ماکوان – این کوه دربخش جنوب غربی هورامان ودر موازات کوه آتشگاه قرار دارد.ماکوان با ارتفاع حدود۲۷۰۰متری روبه روی شهر باینگان قرار گرفته است وبردامنه های غربی وشرقی آن درختان انبوهی روئیده اند.جاده خاکی از شهر کوچک باینگان به طرف هوارگه های موجود بر ماکوان کشیده شده است.تفریحگاه شوی سر،چشمه معروف سپیاوکوهای دراین دامنه قرار گرفته اند.برفرازماکوان کوههای دورتر(دالاهو،به مو)قابل مشاهده اند.

کوه کوهسالان – این کوه در بخش شمالی هورامان درمواذات شاهو ودالانی است.ارتفاع کوهسالان نیز در حدودارتفاع دلانی می باشد.دامنه شرقی وشمالی کوهسالان روبه شهرستان مریوان ودر دامنه غربی وجنوبی آن روبه شهرستان پاوه می باشدجاده معروف به هورامان تخت از فاصله بین کوهسالان ودالانی گذر می کند ومسیری دیدنی است.بخش مهمی از آب رودخانه سیروان راچشمه های واقع بر دامنه جنوبی وغربی کوهسالان تامین می کنند.کوهای دیگرمانند بیزل درمنتهی الیه جنوب غربی هورامان،کوه کله خانی در امتداد کوه بیزل بطرف جنوب،کوه کویله درامتداد کوه ماکوان به طرف شمال واقع شده،کوه بالانتاس به صورت کوه مجزائی در حد فاصل کوه شاهووآتشگاه قراردارد،کوه ناناویژه درحد فاصل بین دالانی ،کوه کوله نیز کوه کوچکی در بین آتشگاه وشاهو،کوه گرمه زناودر امتداد کوه ماکوان به طرف جنوب،بر فراز کوههای هورامان می توان کوه بلانبو،و شاخ شمیران در کردستان عراق را مشاهده نمود.

ب) چشمه ها

منطقه هورامان شاید از لحاظ چشمه های فراوان یکی از نقاط کم نظیر ایران وکردستان باشد واژه (هانه)به معنی چشمه در هر کوه وبرزنی برسر زبانهاست.۱- چشمه روانسر؛در حدود ۶۰ کیلومتری کرمانشاه این شهر به دروازه هورامان مشهوربوده.چشمه روانسر با حجم آب فراوان چشم هر بیننده ای را به خود جلب می کند.۲- چشمه هانه کوان؛این چشمه در قعر پاوه رود ودر نزدیکی روستای دشه قرار گرفته.۳- چشمه بل؛این چشمه که تبق بررسیهای بعمل آمده آب معدنی است درکنار شاخه اصلی رودخانه سیروان  درنزدیکیهای روستای هجیج واقع شده است. چشمه های دیگر مانندچشمه قولانی درقلعه گاه که منظره فوران آب این چشمه به طرف بالا وقعاً زیبا ودیدنی است،چشمه سپیاودرنزدیکی باینگان سفیدی آب این چشمه در فصل بهار مانند سفیدی برف بوده ووجه تسمیه آن نیزگویای این تشبیه است ،چشمه شارا برفراز روستای شمشیر که خنکی آب این چشمه معروف است،چشمه هولی در پاوه،چشمه نمرآودرنزدیکی روستای نسمه،چشمه میرآوا درنزدیکی شهرپاوه،چشمه سرده هانان درنزدیکی شهر باینگان،چشمه بورول درروستای کوچکی به همین نام،چشمه کلوراز دامنه کوه شرقی بیزل،چشمه تلوکسان درمنطقه دیوزناو که حجم آب قاب توجهی دارد وبه فاصله اندکی وارد شاخه اصلی رودخانه سیروان می شود.

پ)جنگلها

پوشش جنگلهای این ناحیه نظیر پوشش عمومی رشته کوه زاگرس می باشد وعموماً از درختان بلوط است،درختان دیگری مانند بنه،گلابی وحشی(امرود)،زالزالیک نیز به تعداد قابل توجهی یافت میشود

۱.جنگل بوزه یا بوزین – این جنگل بردامنه کوه کویله وماکوان قرار دارد

۲. جنگل مرخیل – جنگل مرخیل بردامنه ارتفاعات ضلع غربی آتشگاه واقع شده است

۳.جنگل پلنگانه- این جنگل از نقطه ای به نام مله واقع برجاده اصلی پاوه کرمانشاه شروع شده وبخش اعظم آن در دامنه ارتفاعات شاهو قرارگرفته است.

۴.جنگل تپه ول- این جنگل در دامنه های شرقی کوه بالانتاش ودر نزدیکی روستای دشه قرار دارد

۵.جنگلهای دامنه شاهو- این جنگلها عمدتاً درمسیر جاده پاوه- بل – کامیاران قرار گرفته واز وسعت وتراکم زیادی برخوردار است

ت)غارها

در منطقه هورامان غارهای زیادی در دل کوه قرار گرفته اند.این غارها درزبان محلی به( مَر) معروفند درزمانهای قدیم بعنوان پناهگاه مورد استفاده ساکنین بوده اند

غار قوری قلعه – در نزدیکی روستای به همین نام ودر حدود ۸۰ کیلومتری جاده کرمانشاه پاوه واقع شده است

غار کاوات – این غار نیز در همان حوالی ودر نزدیکی روستای شبانکاره واقع شده است

ث)رودخانه ها

یکی از جلوهای طبیعی ناحیه هورامان وجود دره های پرپیچ وخم وعمیق ورودباری متعدد می باشد در پایه هر کوهی دره ای عمیق ورودباری زیباقرار دارد

۱.رودخانه سیروان- سیروان مهمترین ومعروفترین رودخانه ناحیه هورامان است ومسیری نسبتاًطولانی وپر پیچ وخم دارد

۲.رودخانه لیله – این رودخانه درقیاس با سیروان دارای حجم آب کمتری است وآب آن از چشمه های دامنه جنوب غربی شاهو است

جاذبه های مذهبی و تاریخی

مقبره سلطان اسحاق – همانطور که  اشاره شده این مقبره بر ساحل رودخانه سیروان در حدود ۴۰ کیلومتری شمال غربی پاوه قرار گرفته است .این مقبره وچند مقبره دیگر پیرامون آن برطبق روایت پیران اهل حق منسوب به رهبران این طریقت می باشد.هرساله عده زیادی از پیروان وعلاقه مندان دیگر از شهرهای مختلف ایران ازجمله کرمانشاه،صحنه،کرند،وکرج به زیارت مقبره سلطان اسحاق می روند.جاده ای فرعی از جاده اصلی پاوه- نوسود در نزدیکی روستای نیسانه جدا می شود وبه زیارتگاه منتهی می گردد.منظره رودخانه سیروان در این محل جذابیت خاصی دارد.

مقبره پیر شالیار- این مقبره در روستای هورامان تخت در مسیر جاده مریوان -  پاوه واقع شده ودیدار آن از طریق مریوان آسانتر است. از مقبره پیرشالیارهرساله تعداد زیادی علاقمند وزائر دیدن می کنند.مراسم مذهبی خاصی هر ساله در اواسط زمستان بربالای این مزاربرگزار می شود.

مقبره کوسه هجیج- این مقبره در روستای هجیج در حدود۳۵ کیلومتری شمال پاوه واقع شده است. بنابرروایتی این مقبره منسوب به یکی از نزدیکان امامان میباشد که هنگام بروز جنگهای داخل حکومت عباسیان در بغداد به این منطقه پناه آورده است. ازاین مقبره نیز هرساله تعداد قابل توجهی دیدار می کنند ولی هیچگونه امکانات رفاهی درجوار آن وجود ندارد ومسافران یا زائران معمولاً ناچار ازبازگشت به شهرمی شود.

مقبره شیخ محمد عزیز- این مقبره که متعلق به یکی از بزرگان طریقت است  در روستای نجار در ۶کیلومتری شمال غربی پاوه واقع شده است.روستای نجار مهمترین مرکز طریقت به زیارت مقبره وبارگاهای موجود دراین روستا می روند.این روستا در دامنه شرقی شاهوقرارداشته وقسمتی ازجاده منتهی به آن خاکی می باشد.

شهرنوسود – این شهر کوچک مرزی سابقه تاریخی تولانی دارد مقرحکومتی جعفرسلطان (یکی ازخوانین هورامان)در۸۰ سال گذشته بوده است. نوسود در طول تاریخ چندین بار ویران شد ولی هربار مجدداًبازسازی شده است.ازنظر تجارت مرزی اهمیت زیادی پیدا کرده است.جاده پاوه – نوسود حدود ۳۰ کیلومتر است. دراین شهر حوضی وجود دارد بنام حوضه لاره که محل تفرج واستراحتگاه تابستانی خوانین بوده که اکنون آثاری از آن باقی مانده است.

شهر باینگان – این شهر دامنه غربی کوه آتشگاه قرار دارد ودارای شیب تندی است.ازسه راهی باینگان گردنه شمشیر حدود ۱۲کیلومتری جاده آسفالته می باشد.شهر باینگان کاملاًمحصور درمیان کوهها است وفقط بخش کوچکی ازآسمان مشاهده می شود.اگرکسی بخواهد از بخش اعظم جنگلهای هورامان وکوه ماکوان دیدن کند حتماًباید از باینگان بگذرد.مقبره پیر میکائیل درروستای دودان نیز دراین مسیر واقع شده است.

روستای خانقا – این روستا در ۲کیلومتری جنوب غربی پاوه وروبروی کوه آتشگاه قراردارد.خانقا ازچهارطرف توسط درختان باغی محصور شده است.این روستا قدمت تاریخی طولانی دارد ودرمقطعی اززمان مقرحکومتی سلطان هورامان جنوبی بوده است. جاده منتهی به خانقا آسفالت می باشد.

روستای شمشیر – این روستا در۵کیلومتری جنوب شرقی پاوه وبرمسیر جاده اصلی کرمانشاه – پاوه واقع شده است.به علت نزدیکی به شاهو زمستان سرد ودرتابستان آب وهوای معتدلی دارد.منظره باغات اطراف این روستا وارتفاعات شاهوجذاب ودیدنی است.شمشیرقدمت تاریخی طولانی دارد وطبق روایت یکی ازمحلهای مقاومت درجنگهای سپاه اسلام باسپاهیان مخالف بوده است ودرجنگهای محلی نیز مرز بین جوانرود وپاوه بوده وطبعاً همواره درمعرض هجوم قرار داشته است.

روستاهای دیدنی – دیدارازروستاهای هورامان وتماس نزدیک با ساکنین آنها به جهت آشنائی با فرهنگ واخلاقیات مردم نیز می تواند جذابیت ولذت خاصی داشته باشد.نباید ازدیدن برخی ازروستاها صرف نظرکرد روستاهای چون هجیج(موقعیت جغرافیای وصنایع دستی)،هورامان تخت(به علت قدمت تاریخی ونمای ساختاری خانه ها)،روستای دیوزناو(به علت موقعیت آن درکنار سیروان)روستای ورا(به علت محصور بودن ونزدیکی به رودخانه سیروان ونحوه استقرار خانه های آن) روستای شمشیر (به علت قرار گرفتن دردامنه کوه شاهو ونزدیکی به آن) روستاهای نروی وشرکان(به علت موقعیت سخت وباغات اطراف آنها) روستای آریت ،میرآولی وکنده کاریهای میگوره یا غار کنده شده حسین این غار که توسط فردی بنام حسین کنده شده است ،مجموع ای از چند دالان وطاق می باشد ودرنزدیکیهای روستای بانه وره در مسیر جاده باینگان واقع شده است. بخشی از جذابیت این کنده کاریها به علت حضور کنده کار درآنجاست که شخصی معلول می باشد که در طی حدود ۲۰ سال مشغول کندن این صخره ها بوده است .روستاهای دیگر چون نوریاب،هیروی،داریان مناطق دیگر دیدنی هورامان هستند.

ویرایش : یاسرکاکائی – برگرفته از کتاب نگاهی به جاذبه های اکوتوریستی هورامان نوشته شده توسط : دکتر برهان الدین ولدبیگی

برای دسترسی به اطلاعات بیشتردرموردهورامان به این سایتها مراجعه کنید 

www.hawramantakht.blogfa.com        www.paveh.blogfa.com                 www.hawrami.5u.com 

www.horaman2005.blogfa.com          www.hewramanweb.blogfa.com

www.zanyar3.blogspot.com               www.xoshawisty.mihanblog.com

www.hanar.persianblog.ir                            www.  bisaran.blogfa.com